BUDYNEK

Opis lokalizacji i budynku

Pod koniec XIX w., kiedy Gdańsk był pod panowaniem pruskim, Rada Miasta podjęła decyzję o rozebraniu resztek XV-wiecznej bramy, XVII-wiecznego bastionu, pozostałości dawnych fortyfikacji św. Jakuba. Teren zniwelowano i wytyczono trójkątny plac, na którym w latach 1990-1904 zbudowano, do dziś zachowane, trzy gmachy: Archiwum Państwowe, Bibliotekę Rady Miejskiej obecnie Bibliotekę Gdańskiej Akademii Nauk i Wyższą Szkołę Realną pod wezwaniem św. Piotra i Pawła, późniejsze od 1945 r, I Liceum Ogólnokształcące.

Szkoła powstaje w latach 1902-1904 według projektu architekta K. Kleefelda. Zlokalizowana zostaje w północnym kącie “trójkąta naukowego”, na rzucie litery “V”, przy ówczesnym Hanza Platz. Logiczną konsekwencją takiego usytuowania jest rozwiązanie funkcjonalno-przestrzenne bryły.

Centralna wielofunkcyjna część budynku z wejściem głównym usytuowana została przy zbiegu ulic Wały Piastowskie i Łagiewniki, natomiast dwa skrzydła szkoły rozwinięto wzdłuż tych ulic. Takie rozwiązanie przestrzenne, przy lokalizacji jeszcze dwóch gmachów, pozwoliło na urządzenie niewielkiego dziedzińca z częścią rekreacyjną i sportową na potrzeby szkoły.

Architektura tego obiektu jest świadectwem czasu, w którym powstał. W końcu XIX w. rozwijały się nowe prądy w sztuce i literaturze europejskiej. Jednym z nich był eklektyzm, który czerpał wzory z różnych epok i tendencji. W eklektyzmie niemieckim szczególnym upodobaniem cieszyły się style średniowieczne z przewagą wszelkich odcieni gotyku. Styl, w którym zbudowano gimnazjum, to neogotyk zwany gotykiem bałtyckim. Gmach biblioteki reprezentuje gotyk niemiecki, zaś archiwum zbudowane jest w stylu renesansu niemieckiego. Na podstawie wielu przykładów i źródeł można stwierdzić, że sztukę gotycką a później neogotycką wyróżniał bogaty świat pojęć ujętych w symbole, związany ściśle z głęboką wiarą i moralnością. Symbole zastosowane w obiektach miały przemawiać do wszystkich. Symbole zastosowane w ornamentyce budynku szkolnego miały służyć zamierzonym celom wychowawczym.

Budynek w rzucie w kształcie odwróconej w kierunku północnym litery “V”, posiada część centralną rozwiązaną na ośmioboku i dwa wydłużone skrzydła. W części centralnej znajduje się hall wejściowy i klatki schodowe, a na piętrze aula o wysokości dwóch kondygnacji. Każde ze skrzydeł w części początkowej rozwiązane jest w układzie korytarzowym jednotraktowym, a w dalszej części szersze jako dwutraktowe; znajdują się w nich ciągi klas i gabinetów. Skrzydło zachodnie przedłużone zostało przez dobudowę sali gimnastycznej w 1958 r.

W budynku zastosowano różne materiały budowlane. Ściany są z cegły, stropy stalowo-ceramiczne, więźba dachowa z drewna (w niektórych elementach stalowa), pokrycie dachu dachówką typu “mnich-mniszka”, holenderka, zakładkowa. Podłogi drewniane i pokryte linoleum, schody żelbetowe i drewniane. Okna drewniane w konstrukcji skrzynkowej lub krosnowej osadzone pod ostrołukiem ceglanym lub łukiem odcinkowym ceglanym. Drzwi płytowe lub płycinowe.

Dachy

W sposób piękny rozwiązane są dachy budynku. Nad skrzydłami budynku widzimy dachy dwuspadowe z tym, że nad krańcowymi fragmentami skrzydeł kalenice są prostopadłe do osi podłużnych skrzydeł. Nad częścią centralną, założoną na ośmiokącie, widzimy dach o ośmiu połaciach. Punkty charakterystyczne dachów, a mianowicie punkty przenikania się kilku płaszczyzn zakończone są ozdobnymi sterczynami z kulami na końcu. Te elementy wykończeniowe nadają bryle charakter strzelistości i lekkości. Na bocznych skrzydłach znajdują się także wieżyczki założone na ośmioboku, zadaszone kopułkami blaszanymi zakończonymi kulą.

FRONT BUDYNKU

Elewacja frontowa (północna)

Elewacja frontowa odpowiada części centralnej bryły i zakomponowana jest jako fasada trójczłonowa. W części środkowej, zwieńczonej neogotyckim szczytem, mieści się portal głównego wejścia. Części boczne fasady zakomponowane są symetrycznie, ustawione nieco pod kątem w stosunku do części środkowej, a zwieńczone są attyką, tzw. krenelażem.

Tuż przy ziemi znajdują się niewielkie okna z łukowym przesklepieniem. Okna o tym kształcie występują w całym podpiwniczeniu, wzdłuż całego budynku. W oknach znajdują się kraty utworzone z dwóch poziomych i siedmiu pionowych prętów, przy czym każdy z pionowych prętów u dołu zakończony jest skierowanym ku dołowi rozwiniętym kwiatem lilii. W niektórych oknach pręt środkowy ozdobiony jest kłosem. Nad oknami podpiwniczenia znajdują się okna przyziemia (parteru) – po trzy okna symetrycznie po obu stronach portalu. Pod każdym z tych okien są ceglane maswerki z motywem czterolistnej koniczyny. Pod oknami znajdują się również podokienniki, wykonane z kilku warstw profilowanej i glazurowanej brązowej cegły.

Główny portal wejściowy usytuowany jest centralnie, przy poziomie terenu. Stanowi piękną kompozycję zarówno ze względu na swą architekturę, jak i ze względu na zastosowane elementy zdobnicze z kutego żelaza. Portal przesklepiony ostrołukiem ma formę portalu wnękowego (uskokowego) a ową wnękę tworzą profilowane glazurowane cegły ułożone na przemian: w kolorze czerwonym i zielonym, tworząc w ten sposób piękne obramowanie drzwi.

Po bokach symetrycznie umieszczone są wieżyczki zakończone pinaklami (zwanymi także sterczynami) z daszkami ozdobionymi „żabkami” i kwiatonami. Nad portalem znajduje się trójkątna szczytnica (powiązana z portalem), w którą wkomponowana jest rozeta z trójlistną koniczyną. Boki szczytnicy portalu ozdobione są „żabkami”. Owe „żabki” przypominają swym wyglądem pączki kwiatów lub listki „wyrastające w równych odstępach. Wierzchołek szczytnicy portalu zdobi kwiaton w postaci jakby czteropłatkowego kwiatu z wychylającym się pąkiem. Poniżej łuku portalu umieszczona jest rozeta (okrągłe okno), w której znajduje się emblemat: herb Polski | nazwa szkoły: „I Liceum Ogólnokształcące w Gdańsku”.

Drugą i trzecią kondygnację fasady komponują ostrołuczne gotyckie okna – biforia (dwuczęściowe okna, podzielone szczeblinkami z cegły). Są to okna auli. Jest ich siedem: trzy w centralnej części fasady i po dwa – w bocznych jej częściach. Biforia są podłużne, a szczebliny – z profilowanej cegły. Obramowanie biforiów utworzone jest z tzw. laskowań, które u góry otworu okiennego, łącząc się, tworzą ostrołuk. Pod każdym ostrołukiem mieści się szklana rozeta. Pod oknami widzimy fryzy utworzone z rzędów niewielkich płytkich ostrołukowych wnęk (blend): pod każdą z trzech biforiów części centralnej fasady – po siedem wnęk, a pod parą biforiów na każdym bocznym członie fasady – po trzynaście wnęk.

Najwyższą kondygnację w fasadzie zajmuje poddasze. W centralnej jej części umieszczone są trzy triforia (trzy-częściowe okna, w których poszczególne części oddzielone są od siebie szczeblinami), zaś w członach bocznych – po pięć pojedynczych okien. Pod wszystkimi oknami poddasza znajdują się podokienniki z profilowanej, glazurowanej i kolorowanej cegły, a nad oknami biegnie fryz, zakomponowany z maswerków z elementem w postaci czterolistnej koniczyny.

W elewacji występują pionowe elementy kompozycyjne. Po obu stronach portalu wejściowego widać dwie lizeny (pionowe pasy muru nieznacznie występujące z lica ściany), dochodzące do ostatniej kondygnacji. Lizeny u góry wieńczy daszek z „żabkami” i kwiatonem. Podział fasady na trzy człony akcentują cztery pionowe pilastry, zakończone ozdobnymi pinaklami (wieżyczkami) z daszkami, „żabkami” i kwiatonami. W pilastrach utworzone są wąskie blendy. Na szczególną uwagę w fasadzie zasługuje trójkątny szczyt, akcentujący środkową część elewacji. Trójkąt szczytu podzielony jest pilastrami na pięć pionowych pól o jednakowej szerokości. Boki trójkąta ozdobione są „żabkami”, a wierzchołek – kwiatonem. Pilastry zakończone są pinaklami z powtarzającym się motywem dekoracyjnym w postaci daszków, „żabek” i kwiatonów.

W poszczególnych polach umieszczone są wąskie biforia jako blendy (w trzech środkowych polach dolne części biforiów są przeszklone). Nad każdym biforium umieszczona jest rozeta – blenda z wpisaną czterolistną koniczyną. Wszystkie blendy są zwieńczone łukowo i jasnotynkowane. Nad każdą rozetą jest daszek z „żabkami” i kwiatonem. W każdej blendzie biforiów, nad przeszkleniami, widoczne są wąskie podłużne szczeliny – prześwity: w środkowych blendach – po dwie (jedna nad drugą), a w bocznych – po jednej. Boczne człony fasady zwieńczone są attyką, widniejącą na tle pochyłej płaszczyzny dachu.

Drzwi frontowe

Gdy patrzymy na nie, to przede wszystkim rzuca nam się w oczy wspaniała ich ornamentyka, mistrzostwo sztuki kowalskiej. Bogactwo zastosowanej ornamentyki podkreśla reprezentacyjny charakter tych drzwi, wyjątkowość ich znaczenia i symboliczną funkcję.

Drzwi tworzą dwie zasadnicze części: górna – nieruchoma i niższa – ruchoma, a w części ruchomej, czyli – skrzydłach, również można wyróżnić dwa segmenty: przeszklony, zajmujący prawie 2/3 wysokości skrzydeł i segment najniższy utworzony (w każdym skrzydle) z jednolitej metalowej płyciny. Część nieruchoma, również przeszklona, ozdobiona jest – na tle przeszklenia – metalowymi prętami: jednym poziomem i dwoma pionowymi. Pręt poziomy ozdobiony jest w swej środkowej części listwą z ośmioma ząbkami. Listwa ta na każdym z obydwu swych końców posiada pięciopłatkową różyczkę, do każdej z nich przylega psi łeb. Oba łby skierowane są do środka ku bokom drzwi. Dwa pionowe pręty w tej części drzwi, połączone z różyczkami, ozdobione są kwiatem lilii w pełnym rozkwicie.

W ruchomej części drzwi, w ich przeszklonym segmencie na tle szyb widnieje piękna metaloplastyka z roślinnymi i zwierzęcymi motywami. I tak: boki każdego ze skrzydeł drzwi zdobią liście winorośli: na wewnętrznych brzegach – dziewięć liści, a na zewnętrznych – siedem (obecnie w wyniku uszkodzenia w ornamencie brak kilku liści).

W środkowej połaci skrzydeł drzwi na tle szyb widać pręty pionowe – po pięć na każdym skrzydle. Pręty u dołu łączą się z listwą ozdobioną dziewięcioma małymi pączkami lilijek, zaś u góry – prętem wygiętym ku górze. Od tego pręta odchodzą z kolei kielichy wodnych lilii – lotosów. Kielichów jest po siedem w każdym skrzydle, a ich wielkość ku górze drzwi maleje.

Najniższy segment każdego ze skrzydeł drzwi to metalowa ozdobna płycina, od góry zakończona listwą poziomą. Nad i pod listwą umieszczony jest ornament utworzony z rozmieszczonych w dwóch rzędach muszelek – po dziesięć w każdym rzędzie. Na bokach każdej z płycin umieszczone są pionowo po trzy jajka (na każdym boku). W każdą płycinę – w górnej jej części – wpisany jest łuk. W narożach utworzonych przez łuk umieszczone są kwiaty akantu – po jednym kwiecie w każdym narożu (razem – cztery). Tuż nad dolną poziomą listwą ograniczającą każdą płycinę umieszczony jest ślimak w muszli. Ślimak „pełznie” poziomo, całą długością swego ciała, ku środkowi drzwi. Nad ślimakiem widnieją również dwa kwiaty akantu. Na środkowej listwie pionowej widzimy umieszczone – jedna na drugą – sześć pszczół, przy czym nad najniższą pszczołą znajduje się duże jajo. Po bokach pszczół znajdują się dwa pionowe rzędy muszli – po dwadzieścia trzy muszle w każdym pionie. Środkową listwę drzwi u góry wieńczy głowica ze stylizowanych liści akantu.

ELEWACJE SZKOŁY

Elewacja północno-zachodnia (od ul . Wały Piastowskie)

Aby obejrzeć tę elewację, należy odejść od portalu głównego około 20 m chodnikiem wzdłuż Wałów Piastowskich. W elewacji tej możemy wyróżnić cztery, odmiennie skomponowane części. Wewnątrz budynku każda z tych części spełnia inną funkcję.

Pierwszą (od lewej) częścią jest fragment części centralnej (tej ustawionej nieco pod kątem do części frontowej). Do niej przylega część zakończona w formie wieży, wewnątrz której mieści się klatka schodowa, a do niej przylega wydłużona część z korytarzowym układem klas i gabinetów.

Ostatnia część skrzydła, zwieńczona trójkątnym szczytem, jest wielofunkcyjna: mieści się w niej m.in. boczna klatka schodowa. Część ta łączy się z dobudowaną później salą gimnastyczną.

W wyniku powtarzających się, charakterystycznych dla neogotyku, elementów dekoracyjnych, podziałów i detali elewacja stanowi piękną, harmonijną całość.

Elewacja części centralnej nawiązuje swoimi elementami do fasady głównej. Widzimy tu blendy okien w parterze oraz blendę ostrołucznego dużego okna (biforium), odpowiadającego kształtem i wielkością oknom w auli. Pod blendami okien parteru znajdują się typowe dla budynku maswerki. Wszystkie blendy są jasnotynkowane. Powyżej biforium znajdują się cztery małe okna (przesklepione łukowo), a całość zwieńczona jest attyką (5 zębów). Między małymi oknami i attyką widoczny jest poziomy fryz z motywem czterolistnej koniczyny. Również motyw koniczyny (trój- i czterolistnej) powtarza się, jako element dekoracyjny, w zwieńczeniu dużego biforium. Na uwagę zasługuje również ozdobny fryz (8 małych płytkich blend) pod tym biforium. Po obydwu bokach tej części elewacji biegną dwa pilastry z płytkimi, wąskimi, wysokimi i jasnotynkowanymi wnękami. Pilastry u góry przechodzą w pinakle z daszkiem, „żabkami” i kwiatonem.

Część o formie wieży jako główny element dekoracyjny ma niby wykusz, w którym umieszczone są 3 okna i wkomponowane 4 blendy. Widać tu również ślady dwóch herbów, których ani rysunku ani znaczenia nie udało się dociec. „Wykusz” zakończony jest trzema ostrokątnymi szczytnicami zdobionymi „żabkami” i kwiatonami. W środkowym szczycie umieszczona jest rozeta z czterolistną koniczyną. Pod dolnym oknem w „wykuszu” widzimy maswerk z trzema rzędami czterolistnej koniczyny. W górnej partii „wieży” znajduje się duże biforium z przeszkloną rozetą, a powyżej krenelaż (5 zębów) i attyka.

Najniższe okno w wieży ma przepięknie zakomponowaną kratę. Jej elementami zdobniczymi są sploty z motywem roślinnym, pięciopłatkowa róża i liście. Na środkowym pianowym pręcie widnieje kłos, zaś pozostałe pręty pionowe – w liczbie ośmiu – u dołu zakończone są pączkami lilii.

Część środkową (największą) elewacji tworzą głównie 3 rzędy okien z łukowymi przesklepieniami (nadprożami). Pięknym urozmaiceniem ściany z rzędami okien jest płytki wykusz zwieńczony krenelażem i attyką oraz umieszczone pod oknami (po 2 lub 3) płytkie niewielkie jasnotynkowane – z łukowym przesklepieniem – wnęki. „Wykusz” na całej swej długości, pod podokiennymi wnękami I piętra, ma szeroki gzyms, utworzony z kilku uskokowo dochodzących do lica ściany rzędów profilowanej, glazurowanej, ciemnej cegły.

Ostatnia część skrzydła jest prostopadła do części korytarzowej (środkowej), a jej elewacja charakteryzuje się trójkątnym, neogotyckim szczytem oraz trzema rzędami okien (nie licząc podpiwniczenia) po trzy okna w każdej kondygnacji. Pod każdym oknem III kondygnacji umieszczone są po trzy niewielkie, płytkie, jasnotynkowane wnęki.

Kompozycja szczytu jest analogiczna do pozostałych trójkątnych szczytów w budynku, a jej podstawowymi elementami dekoracyjnymi są wąskie blendy ze szczelinami lub – bez, wąskie okna, rozety z czterolistnymi koniczynami i pinakle z daszkami, „żabkami”, kwiatonami dzielące płaszczyznę szczytu na pięć pionowych pól.

Elewacja północno-wschodnia (od ul. Łagiewniki)

Elewacja ta łączy się z nową częścią budynku Biblioteki PAN. Jest ona podobna do elewacji południowo-zachodniej, tj. od strony ul. Wały Piastowskie, a więc idąc od fasady mijamy część z „wieżą”, część środkową i wreszcie dochodzimy do ryzalitu z neogotyckim szczytem. Różnice w stosunku do opisanej już elewacji południowo-zachodniej są bardzo niewielkie, mianowicie: część środkowa nie ma wykuszu i attyki. Okna biegną w trzech jednolitych poziomych rzędach, po dwanaście okien w każdej kondygnacji. Wszystkie okna przesklepione są łukiem odcinkowym.

Pod każdym oknem I piętra znajduje się typowy dla budynku podokiennik, a pod każdym oknem II piętra – po trzy niewielkie płytkie blendy.

TEREN SZKOŁY

Dziedziniec

Od ulicy Wałowej, przez bramę w ogrodzeniu, wchodzimy na dziedziniec szkolny. Część dziedzińca, od strony południowo-zachodniej i południowej, przeznaczona jest na szkolne boiska sportowe (tzw. boisko czerwone i boisko niebieskie). Wzdłuż elewacji północno-zachodniej biegnie bieżnia, natomiast w zacisznym kącie, utworzonym przez zbiegające się dwa skrzydła budynku i znajdującą się między nimi wieżę, urządzono mały kwietnik otoczony żywopłotem.

Od posesji Archiwum Państwowego dziedziniec odgrodzony jest murem ceglanym, którego ozdobą są umieszczone na nim w jednakowych odstępach symboliczne kamienne kule.

Ogrodzenie wzdłuż ul. Wałowej wykonane jest z żelaznych sztachet związanych ze sobą konstrukcyjnie, a poszczególne segmenty tego ogrodzenia osadzone są w ozdobnych słupkach ceglanych, zakończonych daszkami z dachówek. W metaloplastyce ogrodzenia znajdujemy interesujące – z punktu widzenia symboliki – elementy dekoracyjne. Najwyższe sztachety zwieńczone są małymi lilijkami, jeszcze w pączkach. Lilijki te kształtem przypominają lilijki harcerskie. Poniżej lilijek ciągnie się kończący ogrodzenie od góry ornament z gałązek oliwnych. Co druga sztacheta w ogrodzeniu jest krótsza od pozostałych i sięga nieco powyżej poziomego środkowego pręta i zakończona jest kwiatem pięciopłatkowej dzikiej róży. Brama wjazdowa nie posiada żadnych dekoracji.

Elewacja od strony dziedzińca

Oglądając budynek od strony dziedzińca widzimy dwa rozwarte skrzydła budynku i wiążącą je część centralną.

W części centralnej główny, pionowy akcent stanowi wieża, dawne obserwatorium astronomiczne. W części górnej elewacji wieży, na uwagę zasługuje kompozycja ostrołucznych okien, biforiów z rozetami i blendami. Wieża zakończona jest gzymsem koronują cym i płaskim tarasem z balustradą metalową, wykonaną w formie wygiętych w łuki prętów i motywów roślinnych, liści akantu i rozwiniętego kwiatu pięciopłatkowej róży.

Elewacje obu skrzydeł budynku rozwiązane są symetrycznie i charakteryzują się rozczłonowaniem płaszczyzn, wynikającym z rozwiązania funkcjonalnego i konstrukcji obiektu. Wejścia do skrzydeł bocznych zaakcentowane są przez dwa westybule zwieńczone krenelażem i wieżyczkami.

Okna zakomponowane są w układzie po trzy na wyodrębnionych częściach elewacji, przy czym okna II i III kondygnacji ujęte są we wspólne ostrołuczne wnęki okienne a pod oknami III kondygnacji wkomponowane są wnęki po trzy pod każdym oknem.

Części środkowe każdego ze skrzydeł, w których mieszczą się boczne klatki schodowe, charakteryzują się niewielkim uskokiem ściany zewnętrznej, trzema pionowo zakomponowanymi oknami oraz attyką. Części skrajne skrzydeł są wysunięte do przodu (wgłąb dziedzińca), co umożliwiło ułożenie klas po obu stronach korytarzy.

W skrzydle zachodnim ta część budynku posiada pięknie zakomponowany gotycki szczyt. W skrzydle wschodnim oryginalny szczyt uległ zniszczeniu w 1945 r. poprzez trafienie przez jedną z trzech bomb lotniczych (dwie pozostałe trafiły w część frontową budynku oraz w salę gimnastyczną). Szczytu tego nie zrekonstruowano, zachowały się tylko boczne pinakle. Wykonano szczyt w sposób bardzo uproszczony. Brak zrekonstruowanej formy tego fragmentu stanowi zakłócenie pięknej architektury obiektu.

WYSTRÓJ WNĘTRZA BUDYNKU

Centralne schody i hall

Wchodząc przez główne drzwi trafiamy do hallu. Po prawej stronie, w hallu, widzimy niewielką drewnianą poręcz wspartą na zbudowanej z metalowych prętów balustradce. Balustradka ta oddziela od hallu kilkustopniowe schodki, prowadzące do – umieszczonego nieco poniżej poziomu hallu pomieszczenia gospodarczego (obecnie znajduje się tam bufet szkolny). Pręty tej balustrady ozdobione są rozwiniętymi kwiatami pięciopłatkowej dzikiej róży, z których każdy ma dwa nieco wygięte liście. W dolnej części balustrady, między dwoma poziomymi prętami, umieszczone są w różnych odstępach metalowe kulki.

Teraz idziemy do mieszczącego się na parterze hallu centralnego. Aby wejść do tego hallu musimy pokonać szerokie trzynastostopniowe schody, których szerokość jest równa szerokości centralnej części fasady.

Na obydwu ścianach po bokach schodów widzimy po trzy pilastry, a między każdymi dwoma pilastrami – po dwie, zwieńczone ostrołukowo, blendy. Blendy u dołu, mniej więcej w połowie wysokości ściany, dochodzą (parami) do wspólnej konsoli. Schody po bokach mają – umieszczone przy ścianie – dwie drewniane poręcze. Poręcze te opierają się na ozdobnych metalowych wspornikach, stanowiących piękną kompozycję wygiętych prętów i wijących się trzcin.

Pokonawszy schody, wchodzimy do hallu centralnego. Hall centralny oświetlony jest dużym (trójdzielnym) oknem, które umieszczone jest dokładnie naprzeciw drzwi wejściowych. Po lewej i po prawej stronie hallu znajdują się jednakowe, duże, dwuskrzydłowe oszklone drzwi. Nad każdymi z tych drzwi widzimy ostrołukowe naświetla. Te drzwi prowadzą do skrzydeł budynku: lewe drzwi do lewego skrzydła, a prawe do prawego.

Klatki schodowe

W budynku są cztery klatki schodowe: dwie centralne, mieszczące się przy hallu centralnym i dwie boczne, mieszczące się na końcu każdego ze skrzydeł gmachu. Wszystkie te schody, od zewnętrznej swej strony, mają piękne metalowe balustrady (z drewnianymi poręczami), których ornamentyka jest taka sama, jak w małej balustradce w dolnym hallu. Niestety, wielu z elementów zdobiących balustrady, zwłaszcza – listków róż – brakuje: zostały wyłamane.

Ściany między poszczególnymi półpiętrami zdobią zwieńczone ostrołukowo blendy: po sześć blend na każdej ścianie. Blendy sięgają od połowy wysokości ściany do sufitu.

Korytarze

Schody z parteru w dół prowadzą do podpiwniczenia, w którym mieszczą się różne pomieszczenia gospodarcze, w tym – przede wszystkim – szatnia dla uczniów. Przed 1945 r. mieściła się tam m.in. kuźnia, w której uczniowie uczyli się kowalstwa oraz inne pracownie do zajęć praktycznych.

Schody z II piętra w górę prowadzą na poddasze i taras wieży, gdzie przed 1945 r. mieściło się szkolne obserwatorium astronomiczne. Na parterze i obydwu piętrach, między klatkami schodowymi: centralnymi i bocznymi ciągną się długie szkolne korytarze. Każdy korytarz zaczyna się przy klatce centralnej, a kończy przy klatce bocznej.

Korytarze pod względem swej architektury i zastosowanego w nich detalu stanowią lustrzane odbicie w obydwu skrzydłach budynku. Ściany korytarzy charakteryzują się ozdobnymi pilastrami (od sześciu do ośmiu), na których opierają się ostrołukowe arkady, tworzące w widoku korytarzy piękną perspektywę. W narożach swych ściany mają wmurowane, słabo już widoczne, metalowe taśmy ozdobione wytłoczonymi w niej palmetami. Taśmy te mają chronić ściany przed uszkodzeniem. Mniej więcej w połowie długości korytarza, na jego ścianie od strony ulicy, znajduje się wmurowana żeliwna umywalka z kranem. Umywalka ma kształt muszli, a nad kranem widzimy twarzyczkę wodnej nimfy.

Światło na korytarz wprowadzają trzy wysokie gotyckie okna. Okna te – umieszczone wysoko nad podłogą – znajdują się na początku korytarza, w ścianie po stronie dziedzińca. Pod oknami zamontowane są kaloryfery, które obecnie obudowano drewnianą osłoną.

Z korytarza do sal lekcyjnych, gabinetów przedmiotowych i pomieszczeń administracyjnych prowadzą jednoskrzydłowe drzwi z oszklonymi gotyckimi ostrołukowymi nadświetlami. Boczne obramowanie drzwi utworzone jest przez dwa drewniane pilastry. Płaszczyznę drzwi tworzy sześć kasetonów – w dwóch pionach po trzy kasetony. Dolne kasetony są najniższe, a górne – najwyższe.

AULA

Z hallu I piętra przechodzimy do najpiękniejszej sali w szkole – do auli. Prowadzi do niej troje drzwi: główne i dwoje bocznych. Główne drzwi umieszczone są vis a vis szerokiego gotyckiego okna, zwieńczonego ostrołukiem. Główne drzwi są szerokie, dwuskrzydłowe, a każde ze skrzydeł posiada sześć płycin – w dwóch pionach po trzy płyciny. Na dwóch środkowych płycinach w każdym skrzydle widać reliefy w postaci gryfów – po jednym gryfie w każdej płycinie. Na dolnej płycinie każdego ze skrzydeł drzwi widzimy znów reliefy. Tym razem reliefy przedstawiają zwoje dawnych ksiąg. Dawne księgi miały postać zwojów, których początek i koniec przymocowane były do drążków. Czytając taką księgę należało przewijać te zwoje z jednego drążka na drugi.

Środkowa pionowa listwa drzwi, w połowie swojej wysokości, ozdobiona jest czterolistną koniczyną.

Boczne drzwi są ozdobione o wiele skromniej. Są jedno-skrzydłowe, zbudowane z dwóch (górnej i dolnej) płycin, rozdzielonych niezbyt szeroką listwą. Wystrojem tych drzwi są jedynie umieszczone na dolnej płycinie reliefy zwojów ksiąg. Drzwi po bokach mają obramowanie w postaci drewnianych pilastrów, na których – na wysokości poziomej listwy – widoczna jest czterolistna koniczyna.

Wchodzimy do auli przez główne drzwi. Pomieszczenie stanowi przykład pięknie zharmonizowanego wnętrza. Oglądając tę aulę trzeba mieć na uwadze, że sala, którą obecnie zajmuje aula, w zamyśle budowniczego szkoły była przeznaczona na szkolną kaplicę i do 1945 r. istotnie była tu kaplica. To przeznaczenie rzutuje na poważny i reprezentacyjny wygląd, wystrój i ogólny charakter tej sali. Powierzchnia sali wynosi aż 242 m².

Na przeciwległej do drzwi ścianie mieści się siedem wysokich gotyckich okien-biforiów. Ostrołukowe ich zwieńczenia utworzone są przez zbiegające się laskowania, obramowujące otwory okienne. Każde okno tuż pod ostrołukiem ma oszkloną rozetę. Zarys tych okien powtórzony jest w ścianie przeciwległej (z drzwiami) w formie blend.

Ściany auli obłożone są niewysoką ciemnobrązową boazerią z gzymsem drewnianym, ozdobionym na całej swej długości fryzem z liści akantu. Na lewej ścianie (stojąc tyłem do drzwi), ponad boazerią znajduje się duża, bo zajmująca całą tę ścianę, łukowo przesklepiona blenda. Blendę wypełnia malowidło przedstawiające wodowanie okrętu wojennego, zaś w lewym rogu tego malowidła – całe ówczesne kolegium szkoły.

Dawniej, w latach 60. XX w., fresk został schowany pod jasno zamalowana płyta, a na jej środku umieszczono płaskorzeźbę (gipsową), przedstawiającą Mikołaja Kopernika. Ostatecznie malowidło zostało ponownie odsłonięte na przełomie 2015 i 2016 r.

Przy prawej ścianie umieszczone jest podium sceniczne. W czasach, gdy w obecnej auli mieściła się szkolna kaplica, na ścianie tej znajdowały się organy. Jeszcze we wczesnych latach powojennych duże fragmenty tych organów leżały w pomieszczeniach piwnicznych szkoły. Ślad po nich zaginął.

Widok stropu to przykład konstrukcyjnego rozwiązania belkowego założonego na ośmioboku. Na uwagę zasługują dekoracyjne konsole przy podparciach grubych belek (podciągów).

Ze stropu zwisają na łańcuchach trzy oryginalne ogromne żeliwne „pajęczynowe” żyrandole. Każdy z tych żyrandoli stanowi duży ażurowy pierścień, przy czym elementem zdobniczym tego ażuru są trójlistne koniczyny oddzielone od siebie ażurowymi liśćmi. Górną listwę pierścienia zdobią rozmieszczone w równych odstępach kwiatki czteropłatkowej róży. Cały żyrandol jest w kolorze czarnym, tylko trójlistne koniczyny wyróżniają się z całości kolorem czerwono-złotym. Kompozycja wszystkich wspomnianych wyżej elementów zdobniczych stanowi piękne uzupełnienie wnętrza auli.

Wszystkie elementy zdobnicze i detale architektoniczne auli są stare, oryginalne. Boazeria, drzwi, belki z konsolami, portal i szczytnica – wszystko to jest wykonane z drewna w kolorze ciemnobrązowym, zaś żyrandole i osłony wywietrzników są metalowe i w kolorze czarnym. Ściany i strop są białe.

Wpadające przez siedem ostrołucznych okien światło dzienne dzięki takiej właśnie kompozycji kolorystycznej nadaje wnętrzu sali bardzo stylowy charakter oraz uroczysty i podniosły klimat.

Drzwi

Zacznijmy od drzwi głównych, centralnych, znajdujących się dokładnie na środku ściany. Drzwi główne obramowuje piękny, okazały portal wejściowy z drewnianym gotyckim szczytem o kształcie trójkąta. Zarówno cały portal, jak i same drzwi są w kolorze ciemnobrązowym, co świetnie koresponduje z kolorem boazerii i innych detali sali. Nad samymi drzwiami widać dość szeroki gzyms, a tuż nad nim – ozdobny fryz, którego motywem są herby miast Pomorza Gdańskiego. Tych herbów jest osiem i umieszczone są jeden obok drugiego. Patrząc od lewej na prawo widzimy herby następujących miast: Elbląga, Helu, Malborka, Kwidzyna, Tczewa, Wałcza, Torunia i Grudziądza.

Niewytłumaczalny jest tu fakt umieszczenia we fryzie herbu Helu, bowiem w czasie, gdy budowano szkołę, Hel nie posiadał praw miejskich, bo stracił je pod koniec XIX w, a odzyskał w 1964 r. Co budowniczy miał na myśli umieszczając we fryzie herb Helu?

Opisany fryz stanowi podstawę trójkąta pozostałej części szczytu. Po bokach szczytu rozmieszczone są występujące na przemian: wąskie wieżyczki – obeliski i kwiatony. Podstawą każdego kwiatonu jest pole z umieszczoną na jego środku czterolistną koniczyną.

Na samym środku szczytnicy widnieje piękna metaloplastyka, przedstawiająca postać św. Jerzego, w zbroi, na koniu, walczącego ze smokiem.

Nad metaloplastyką mieści się herb Gdańska: dwa krzyże równoramienne, a nad nimi – korona. Po bokach metaloplastyki ze św. Jerzym znów widzimy dwa herby. Herb z lewej przedstawia orła w koronie z tarczą na piersi – to herb rodu Hohenzollernów. Herb z prawej przedstawia orła z koroną na szyi i ludzką ręką trzymającą nad głową miecz – to herb Prus Królewskich.

Boczne drzwi z auli do hallu u góry mają jedynie gzyms ozdobiony wyciętymi trzynastoma prostokątnymi ząbkami, przypominającymi szczyt murów obronnych (krenelaż). Krenelaż występuje nad drzwiami tylko od strony auli. Nad każdymi bocznymi drzwiami znajdują się okrągłe ozdobne metalowe rozety, maskujące otwory wentylacyjne. W rozetach zastosowano motyw trójdzielnych liści.

BIBLIOGRAFIA

Tekst na podstawie opisu architektury i symboliki detalu dekoracyjnego budynku autorstwa Lucylli Pisarskiej (przy współpracy Barbary Tryfon i Marii Borkowskiej-Flisek) z Gdańska Jedynka. 50 lat I Liceum Ogólnokształcącego w Gdańsku (1945 –1995) Gdańsk 1995

Bibliografia owego tekstu:

Cieślak E., Biernat C.: Dzieje Gdańska. Gdańsk 1969.

Domańska H.: Śladami gdańskich zabytków. Gdańsk 1987.

Kopaloński W.: Słownik mitów i tradycji kultury. Warszawa 1991.

Kopaliński W.: Słownik symboli. Warszawa 1990.

Leksykon symboli. Warszawa 1992.

Sójka J.: O koncepcji form symbolicznych. Warszawa 1998.

Wątki kulturowe i symboliczne w architekturze. Wrocław 1980.

Roggenhausen P.: Geschichte der Oberrealschule r. 1904 – 1936.

Simson P.: Geschichte der Schule zu St. Petri et Pauli.

Lorens P.: Historia budynku szkoły. Rękopis.

Redakcja: Igor Chomiak oraz Jolanta Manthey