Architektura budynku
BUDYNEK
Opis lokalizacji i budynku
Pod koniec XIX w., kiedy Gdańsk był pod panowaniem pruskim, Rada Miasta podjęła decyzję o rozebraniu resztek XV-wiecznej bramy, XVII-wiecznego bastionu oraz pozostałości dawnych fortyfikacji św. Jakuba. Teren zniwelowano i wytyczono trójkątny plac, na którym w latach 1900–1904 zbudowano, zachowane do dziś, trzy gmachy: Archiwum Państwowe, Bibliotekę Rady Miejskiej (obecnie Bibliotekę Gdańskiej Akademii Nauk) oraz Wyższą Szkołę Realną pod wezwaniem św. Piotra i Pawła, późniejsze – od 1945 r. – I Liceum Ogólnokształcące.
Szkoła powstała w latach 1902–1904 według projektu architekta K. Kleefelda. Zlokalizowana została w północnym kącie „trójkąta naukowego”, na rzucie litery „V”, przy ówczesnym Hanza Platz. Logiczną konsekwencją takiego usytuowania jest rozwiązanie funkcjonalno-przestrzenne bryły.
Centralna, wielofunkcyjna część budynku z wejściem głównym usytuowana została przy zbiegu ulic Wały Piastowskie i Łagiewniki, natomiast dwa skrzydła szkoły rozwinięto wzdłuż tych ulic. Takie rozwiązanie przestrzenne, przy lokalizacji jeszcze dwóch gmachów, pozwoliło na urządzenie niewielkiego dziedzińca z częścią rekreacyjną i sportową na potrzeby szkoły.
Architektura tego obiektu jest świadectwem czasu, w którym powstał. Pod koniec XIX w. rozwijały się nowe prądy w sztuce i literaturze europejskiej. Jednym z nich był eklektyzm, który czerpał wzory z różnych epok i tendencji. W eklektyzmie niemieckim szczególnym upodobaniem cieszyły się style średniowieczne, z przewagą wszelkich odcieni gotyku. Styl, w którym zbudowano gimnazjum, to neogotyk, zwany gotykiem bałtyckim. Gmach biblioteki reprezentuje gotyk niemiecki, zaś archiwum zbudowane jest w stylu renesansu niemieckiego. Na podstawie wielu przykładów i źródeł można stwierdzić, że sztukę gotycką, a później neogotycką, wyróżniał bogaty świat pojęć ujętych w symbole, związany ściśle z głęboką wiarą i moralnością. Symbole zastosowane w obiektach miały przemawiać do wszystkich. Symbole zastosowane w ornamentyce budynku szkolnego miały służyć zamierzonym celom wychowawczym.
Budynek w rzucie, w kształcie odwróconej w kierunku północnym litery „V”, posiada część centralną rozwiązaną na ośmioboku oraz dwa wydłużone skrzydła. W części centralnej znajduje się hol wejściowy i klatki schodowe, a na piętrze aula o wysokości dwóch kondygnacji. Każde ze skrzydeł w części początkowej rozwiązane jest w układzie korytarzowym, jednotraktowym, a w dalszej części – szersze – jako dwutraktowe; znajdują się w nich ciągi klas i gabinetów. Skrzydło zachodnie zostało przedłużone poprzez dobudowę sali gimnastycznej w 1958 r.
W budynku zastosowano różne materiały budowlane. Ściany są z cegły, stropy stalowo-ceramiczne, więźba dachowa z drewna (w niektórych elementach stalowa), pokrycie dachu stanowi dachówka typu „mnich-mniszka”, holenderka oraz zakładkowa. Podłogi są drewniane lub pokryte linoleum, schody żelbetowe i drewniane. Okna drewniane, w konstrukcji skrzynkowej lub krosnowej, osadzone pod ostrołukiem ceglanym lub łukiem odcinkowym. Drzwi płytowe lub płycinowe.
Dachy
W efektowny sposób rozwiązano dachy budynku. Nad skrzydłami widzimy dachy dwuspadowe, przy czym nad krańcowymi fragmentami skrzydeł kalenice są prostopadłe do osi podłużnych skrzydeł. Nad częścią centralną, założoną na ośmiokącie, znajduje się dach o ośmiu połaciach. Punkty charakterystyczne dachów, a mianowicie miejsca przenikania się kilku płaszczyzn, zakończone są ozdobnymi sterczynami z kulami. Te elementy wykończeniowe nadają bryle charakter strzelistości i lekkości. Na bocznych skrzydłach znajdują się także wieżyczki założone na ośmioboku, zadaszone kopułkami blaszanymi, zakończonymi kulą.
FRONT BUDYNKU
Elewacja frontowa (północna)
Elewacja frontowa odpowiada części centralnej bryły i została zakomponowana jako fasada trójczłonowa. W części środkowej, zwieńczonej neogotyckim szczytem, mieści się portal głównego wejścia. Części boczne fasady są zakomponowane symetrycznie, ustawione nieco pod kątem w stosunku do części środkowej, a zwieńczone attyką, tzw. krenelażem.
Tuż przy ziemi znajdują się niewielkie okna z łukowym przesklepieniem. Okna o tym kształcie występują w całym podpiwniczeniu, wzdłuż całego budynku. W oknach znajdują się kraty utworzone z dwóch poziomych i siedmiu pionowych prętów, przy czym każdy z pionowych prętów u dołu zakończony jest skierowanym ku dołowi rozwiniętym kwiatem lilii. W niektórych oknach pręt środkowy ozdobiony jest kłosem. Nad oknami podpiwniczenia znajdują się okna przyziemia (parteru) – po trzy okna symetrycznie po obu stronach portalu. Pod każdym z tych okien znajdują się ceglane maswerki z motywem czterolistnej koniczyny. Pod oknami znajdują się również podokienniki wykonane z kilku warstw profilowanej i glazurowanej brązowej cegły.
Główny portal wejściowy usytuowany jest centralnie, na poziomie terenu. Stanowi piękną kompozycję zarówno ze względu na swoją architekturę, jak i zastosowane elementy zdobnicze z kutego żelaza. Portal przesklepiony ostrołukiem ma formę portalu wnękowego (uskokowego), a ową wnękę tworzą profilowane, glazurowane cegły ułożone naprzemiennie w kolorze czerwonym i zielonym, tworząc w ten sposób efektowne obramowanie drzwi.
Po bokach symetrycznie umieszczone są wieżyczki zakończone pinaklami (zwanymi także sterczynami) z daszkami ozdobionymi „żabkami” i kwiatonami. Nad portalem znajduje się trójkątna szczytnica (powiązana z portalem), w którą wkomponowana jest rozeta z trójlistną koniczyną. Boki szczytnicy portalu ozdobione są „żabkami”. Owe „żabki” przypominają swoim wyglądem pączki kwiatów lub listki wyrastające w równych odstępach. Wierzchołek szczytnicy portalu zdobi kwiaton w postaci czteropłatkowego kwiatu z wychylającym się pąkiem. Poniżej łuku portalu umieszczona jest rozeta (okrągłe okno), w której znajduje się emblemat: herb Polski oraz nazwa szkoły „I Liceum Ogólnokształcące w Gdańsku”.
Drugą i trzecią kondygnację fasady tworzą ostrołuczne, gotyckie okna – biforia (dwuczęściowe okna podzielone szczeblinami z cegły). Są to okna auli. Jest ich siedem: trzy w centralnej części fasady i po dwa w bocznych jej częściach. Biforia są podłużne, a szczebliny wykonane z profilowanej cegły. Obramowanie biforiów utworzone jest z tzw. laskowań, które u góry otworu okiennego, łącząc się, tworzą ostrołuk. Pod każdym ostrołukiem mieści się szklana rozeta. Pod oknami widzimy fryzy utworzone z rzędów niewielkich, płytkich, ostrołukowych wnęk (blend): pod każdą z trzech biforiów części centralnej fasady – po siedem wnęk, a pod parą biforiów na każdym bocznym członie fasady – po trzynaście wnęk.
Najwyższą kondygnację fasady zajmuje poddasze. W centralnej części umieszczone są trzy triforia (trójczęściowe okna), zaś w członach bocznych – po pięć pojedynczych okien. Pod wszystkimi oknami poddasza znajdują się podokienniki z profilowanej, glazurowanej i barwionej cegły, a nad oknami biegnie fryz zakomponowany z maswerków z elementem czterolistnej koniczyny.
W elewacji występują pionowe elementy kompozycyjne. Po obu stronach portalu wejściowego widać dwie lizeny (pionowe pasy muru nieznacznie występujące z lica ściany), dochodzące do najwyższej kondygnacji. Lizeny u góry wieńczy daszek z „żabkami” i kwiatonem. Podział fasady na trzy człony akcentują cztery pionowe pilastry, zakończone ozdobnymi pinaklami (wieżyczkami). W pilastrach utworzone są wąskie blendy. Na szczególną uwagę zasługuje trójkątny szczyt, akcentujący środkową część elewacji. Jest on podzielony pilastrami na pięć pionowych pól o jednakowej szerokości.
W poszczególnych polach umieszczone są wąskie biforia jako blendy (w trzech środkowych polach dolne części biforiów są przeszklone). Nad każdym biforium znajduje się rozeta – blenda z wpisaną czterolistną koniczyną. Wszystkie blendy są zwieńczone łukowo i jasnotynkowane. Nad każdą rozetą umieszczony jest daszek z „żabkami” i kwiatonem. W każdej blendzie biforiów, nad przeszkleniami, widoczne są wąskie, podłużne prześwity: w środkowych blendach – po dwa (jeden nad drugim), a w bocznych – po jednym. Boczne człony fasady zwieńczone są attyką widoczną na tle pochyłej płaszczyzny dachu.
Drzwi frontowe
Gdy patrzymy na drzwi frontowe, przede wszystkim rzuca się w oczy ich wspaniała ornamentyka oraz mistrzostwo sztuki kowalskiej. Bogactwo zastosowanych zdobień podkreśla reprezentacyjny charakter drzwi, wyjątkowość ich znaczenia oraz funkcję symboliczną.
Drzwi składają się z dwóch zasadniczych części: górnej – nieruchomej oraz dolnej – ruchomej. W części ruchomej, czyli skrzydłach, można dodatkowo wyróżnić dwa segmenty: przeszklony, zajmujący prawie 2/3 wysokości skrzydeł, oraz dolny segment utworzony w każdym skrzydle z jednolitej metalowej płyciny.
Część nieruchoma, również przeszklona, ozdobiona jest – na tle szyb – metalowymi prętami: jednym poziomym i dwoma pionowymi. Pręt poziomy ozdobiony jest w środkowej części listwą z ośmioma ząbkami. Na obu końcach listwy znajdują się pięciopłatkowe różyczki, do których przylegają motywy psich łbów, skierowanych ku środkowi drzwi. Dwa pionowe pręty w tej części, połączone z różyczkami, ozdobione są motywem kwiatu lilii w pełnym rozkwicie.
W ruchomej części drzwi, w przeszklonym segmencie, na tle szyb widoczna jest bogata metaloplastyka o motywach roślinnych i zwierzęcych. Boki każdego skrzydła zdobią liście winorośli: na wewnętrznych brzegach znajduje się dziewięć liści, a na zewnętrznych – siedem (obecnie, w wyniku uszkodzeń, brakuje kilku elementów ornamentu).
W środkowej części skrzydeł, na tle szyb, widoczne są pionowe pręty – po pięć na każdym skrzydle. U dołu łączą się one z listwą ozdobioną dziewięcioma małymi pączkami lilii, natomiast u góry – z prętem wygiętym ku górze. Od tego pręta odchodzą kielichy wodnych lilii (lotosów). W każdym skrzydle znajduje się siedem takich kielichów, a ich wielkość maleje ku górze drzwi.
Najniższy segment każdego skrzydła stanowi ozdobna metalowa płycina, od góry zakończona poziomą listwą. Nad i pod listwą znajduje się ornament złożony z dwóch rzędów muszelek – po dziesięć w każdym rzędzie. Po bokach każdej płyciny umieszczone są pionowo po trzy motywy jajowe. W górnej części każdej płyciny wpisany jest łuk, a w jego narożach znajdują się kwiaty akantu – po jednym w każdym narożu.
Tuż nad dolną listwą ograniczającą płycinę znajduje się motyw ślimaka w muszli, skierowanego ku środkowi drzwi. Nad nim widoczne są dwa dodatkowe kwiaty akantu. Na środkowej pionowej listwie umieszczono sześć pszczół, ułożonych jedna nad drugą, przy czym nad najniższą z nich znajduje się duży motyw jajowy. Po bokach pszczół biegną dwa pionowe rzędy muszli – po dwadzieścia trzy w każdym. Górną część środkowej listwy wieńczy głowica ze stylizowanych liści akantu.
ELEWACJE SZKOŁY
Elewacja północno-zachodnia (od ul. Wały Piastowskie)
Aby obejrzeć tę elewację, należy odejść od portalu głównego około 20 m chodnikiem wzdłuż Wałów Piastowskich. W elewacji tej można wyróżnić cztery odmiennie skomponowane części. Wewnątrz budynku każda z nich pełni inną funkcję.
Pierwszą (od lewej) częścią jest fragment części centralnej, ustawionej nieco pod kątem do części frontowej. Do niej przylega część zakończona w formie wieży, wewnątrz której mieści się klatka schodowa, a następnie wydłużona część z korytarzowym układem klas i gabinetów.
Ostatnia część skrzydła, zwieńczona trójkątnym szczytem, ma charakter wielofunkcyjny – mieści się w niej m.in. boczna klatka schodowa. Łączy się ona z dobudowaną później salą gimnastyczną.
Dzięki powtarzającym się, charakterystycznym dla neogotyku elementom dekoracyjnym, podziałom i detalom elewacja tworzy harmonijną całość.
Elewacja części centralnej nawiązuje swoimi elementami do fasady głównej. Widoczne są tu blendy okien parteru oraz blenda dużego ostrołucznego okna (biforium), odpowiadającego kształtem i wielkością oknom auli. Pod blendami okien parteru znajdują się typowe dla budynku maswerki. Wszystkie blendy są jasnotynkowane.
Powyżej biforium znajdują się cztery małe okna przesklepione łukowo, a całość zwieńczona jest attyką (pięć zębów). Między oknami a attyką widoczny jest poziomy fryz z motywem czterolistnej koniczyny. Motyw ten (zarówno trój-, jak i czterolistny) powtarza się również w zwieńczeniu dużego biforium. Na uwagę zasługuje także ozdobny fryz złożony z ośmiu małych, płytkich blend pod tym biforium.
Po obu stronach tej części elewacji biegną pilastry z płytkimi, wąskimi, wysokimi i jasnotynkowanymi wnękami. U góry przechodzą one w pinakle z daszkami, „żabkami” i kwiatonami.
Część o formie wieży posiada jako główny element dekoracyjny wykusz, w którym umieszczone są trzy okna oraz cztery blendy. Widoczne są również ślady dwóch herbów, których znaczenia nie udało się ustalić. Wykusz zakończony jest trzema ostrokątnymi szczytnicami ozdobionymi „żabkami” i kwiatonami. W środkowej szczytnicy znajduje się rozeta z czterolistną koniczyną.
Pod dolnym oknem wykusza widoczny jest maswerk z trzema rzędami czterolistnej koniczyny. W górnej partii wieży znajduje się duże biforium z przeszkloną rozetą, a powyżej krenelaż (pięć zębów) oraz attyka.
Najniższe okno w wieży ma bogato zdobioną kratę. Jej elementami są sploty roślinne, pięciopłatkowa róża oraz liście. Na środkowym pionowym pręcie widnieje kłos, natomiast pozostałe pręty pionowe (w liczbie ośmiu) zakończone są u dołu pączkami lilii.
Część środkową (największą) elewacji tworzą trzy rzędy okien z łukowymi przesklepieniami. Urozmaiceniem tej części jest płytki wykusz zwieńczony krenelażem i attyką oraz niewielkie, jasnotynkowane wnęki o łukowym zamknięciu, umieszczone pod oknami (po dwa lub trzy).
Wykusz na całej swojej długości, pod wnękami I piętra, posiada szeroki gzyms utworzony z kilku uskokowo ułożonych rzędów profilowanej, glazurowanej, ciemnej cegły.
Ostatnia część skrzydła jest prostopadła do części środkowej (korytarzowej). Jej elewację wyróżnia trójkątny, neogotycki szczyt oraz trzy rzędy okien (nie licząc podpiwniczenia) – po trzy okna w każdej kondygnacji. Pod każdym oknem trzeciej kondygnacji znajdują się trzy niewielkie, płytkie, jasnotynkowane wnęki.
Kompozycja szczytu jest analogiczna do pozostałych szczytów w budynku. Tworzą ją wąskie blendy (ze szczelinami lub bez), wąskie okna, rozety z czterolistną koniczyną oraz pinakle z daszkami, „żabkami” i kwiatonami, dzielące płaszczyznę szczytu na pięć pionowych pól.
Elewacja północno-wschodnia (od ul. Łagiewniki)
Elewacja ta łączy się z nową częścią budynku Biblioteki PAN. Jest podobna do elewacji północno-zachodniej, od strony ul. Wały Piastowskie. Idąc od fasady, mijamy część z „wieżą”, następnie część środkową, a na końcu dochodzimy do ryzalitu z neogotyckim szczytem.
Różnice w stosunku do wcześniej opisanej elewacji są niewielkie. Część środkowa nie posiada wykuszu ani attyki. Okna rozmieszczone są w trzech jednolitych, poziomych rzędach – po dwanaście w każdej kondygnacji. Wszystkie okna przesklepione są łukiem odcinkowym.
Pod każdym oknem pierwszego piętra znajduje się typowy dla budynku podokiennik, natomiast pod każdym oknem drugiego piętra – po trzy niewielkie, płytkie blendy.
TEREN SZKOŁY
Dziedziniec
Od ulicy Wałowej, przez bramę w ogrodzeniu, wchodzi się na dziedziniec szkolny. Część dziedzińca, od strony południowo-zachodniej i południowej, przeznaczona jest na boiska sportowe (tzw. boisko czerwone i boisko niebieskie). Wzdłuż elewacji północno-zachodniej biegnie bieżnia, natomiast w zacisznym kącie, utworzonym przez zbiegające się dwa skrzydła budynku oraz znajdującą się między nimi wieżę, urządzono niewielki kwietnik otoczony żywopłotem.
Od strony posesji Archiwum Państwowego dziedziniec oddzielony jest murem ceglanym, którego ozdobę stanowią umieszczone w równych odstępach kamienne, symboliczne kule.
Ogrodzenie wzdłuż ul. Wałowej wykonane jest z żelaznych sztachet połączonych konstrukcyjnie. Poszczególne segmenty ogrodzenia osadzone są w ozdobnych słupkach ceglanych, zakończonych daszkami z dachówek. W metaloplastyce ogrodzenia znajdują się interesujące – z punktu widzenia symboliki – elementy dekoracyjne.
Najwyższe sztachety zwieńczone są małymi lilijkami w formie pąków, przypominającymi kształtem lilijki harcerskie. Poniżej lilijek biegnie ornament z gałązek oliwnych, wieńczący ogrodzenie od góry. Co druga sztacheta jest krótsza i sięga nieco powyżej poziomego środkowego pręta; zakończona jest kwiatem pięciopłatkowej dzikiej róży. Brama wjazdowa nie posiada dekoracji.
Elewacja od strony dziedzińca
Oglądając budynek od strony dziedzińca, widzimy dwa rozwarte skrzydła oraz łączącą je część centralną.
W części centralnej główny pionowy akcent stanowi wieża – dawne obserwatorium astronomiczne. W górnej partii jej elewacji na uwagę zasługuje kompozycja ostrołucznych okien, biforiów z rozetami oraz blend. Wieża zakończona jest gzymsem koronującym oraz płaskim tarasem z metalową balustradą, wykonaną z wygiętych w łuki prętów i motywów roślinnych, takich jak liście akantu i rozwinięty kwiat pięciopłatkowej róży.
Elewacje obu skrzydeł budynku rozwiązane są symetrycznie i charakteryzują się rozczłonkowaniem płaszczyzn, wynikającym z układu funkcjonalnego oraz konstrukcji obiektu. Wejścia do skrzydeł bocznych zaakcentowane są przez dwa westybule, zwieńczone krenelażem i wieżyczkami.
Okna zakomponowane są w układzie trójkowym na wyodrębnionych częściach elewacji. Okna drugiej i trzeciej kondygnacji ujęte są we wspólne ostrołuczne wnęki, natomiast pod oknami trzeciej kondygnacji znajdują się po trzy niewielkie wnęki.
Części środkowe każdego ze skrzydeł, w których mieszczą się boczne klatki schodowe, wyróżniają się niewielkim uskokiem ściany zewnętrznej, trzema pionowo zestawionymi oknami oraz attyką. Części skrajne skrzydeł są wysunięte w głąb dziedzińca, co umożliwiło rozmieszczenie klas po obu stronach korytarzy.
W skrzydle zachodnim ta część budynku posiada efektownie zakomponowany gotycki szczyt. W skrzydle wschodnim oryginalny szczyt uległ zniszczeniu w 1945 r. w wyniku trafienia jednej z trzech bomb lotniczych (pozostałe trafiły w część frontową budynku oraz w salę gimnastyczną). Szczytu tego nie zrekonstruowano – zachowały się jedynie boczne pinakle. Obecny szczyt wykonano w formie uproszczonej, co stanowi zakłócenie pierwotnej, spójnej architektury obiektu.
SALA GIMNASTYCZNA
Przedwojenna
Sala gimnastyczna stanowiła wyraźnie wydzieloną, lecz stylistycznie spójną część kompleksu szkolnego, utrzymaną – podobnie jak budynek główny – w formach neogotyckich. Była usytuowana prostopadle do głównego skrzydła i przylegała do niego od strony dziedzińca, tworząc zamknięcie jednej z jego pierzei.
Całość zespołu można podzielić na trzy zasadnicze części: przedsionek wejściowy, właściwą salę gimnastyczną oraz niższy blok szatni.
Przedsionek miał formę niewysokiego łącznika pomiędzy budynkiem głównym a salą gimnastyczną. Jego bryła była wyraźnie niższa od pozostałych części kompleksu i mieściła przejście prowadzące zarówno na dziedziniec, jak i do wnętrza sali. W elewacji widoczne były ostrołukowe otwory okienne, wpisujące się w ogólny rytm i stylistykę architektury szkoły. Całość zwieńczona była prostym krenelażem, nawiązującym do motywów obronnych obecnych również w innych fragmentach budynku.
Właściwa sala gimnastyczna była budynkiem podłużnym, o wyraźnie wydzielonej, wysokiej bryle przykrytej stromym dachem dwuspadowym. Elewacje boczne artykułowane były regularnym rytmem wysokich, ostrołukowych okien, ujętych w smukłe pionowe pola. Podziały te tworzyły powtarzalne, wertykalne kompozycje.
Szczególnie dekoracyjnie opracowana była ściana szczytowa od strony południowo-zachodniej. Została ona podzielona na siedem wąskich, pionowych blend, zakończonych łukami ostrymi i stopniowo zróżnicowanych wysokościowo – najwyższe znajdowały się w osi środkowej, a kolejne symetrycznie obniżały się ku bokom. Ponad nimi umieszczono dodatkowe pole o formie okrągłej blendy, ujętej dekoracyjną ramą z kontrastujących cegieł. Kompozycję uzupełniał poziomy pas cegieł o odmiennej barwie, podkreślający horyzontalny podział elewacji.
Elewacja od strony dziedzińca odpowiadała zasadniczo układowi ściany zewnętrznej, jednak była częściowo przysłonięta przez niższą zabudowę szatni, co wpływało na skrócenie dolnych partii podziałów okiennych.
Szatnie stanowiły najniższą i najprostszą część całego zespołu. Ich bryła była zwarta, przykryta dachem płaskim, z którego wyrastały niewielkie, przeszklone doświetlacze dachowe. Dekoracja została tu ograniczona do minimum, choć zachowano podstawowe motywy stylistyczne, takie jak ostrołukowe podziały otworów oraz uproszczone formy krenelażu.
Współczesna
Współczesna sala gimnastyczna wyraźnie odróżnia się od historycznej zabudowy zarówno formą, jak i detalem architektonicznym. Zrezygnowano z neogotyckiej dekoracyjności na rzecz uproszczonej, nowoczesnej bryły o jednolitej kolorystyce.
Zachowany został jednak ogólny układ funkcjonalny – podział na część wejściową, główną halę oraz zaplecze. Nowa sala, podobnie jak przedwojenna, stanowi najwyższy element tej części kompleksu, choć jej dach ma obecnie formę zaokrągloną, odmienną od dawnego stromego dachu dwuspadowego.
Bryła szatni została odtworzona w zbliżonej lokalizacji i skali, jednak pozbawiona historycznego detalu.
WYSTRÓJ WNĘTRZA BUDYNKU
Centralne schody i hol
Wchodząc przez główne drzwi, trafiamy do holu. Po prawej stronie widzimy niewielką drewnianą poręcz wspartą na metalowej balustradzie. Balustrada ta oddziela od holu kilkustopniowe schodki prowadzące do pomieszczenia gospodarczego, usytuowanego nieco poniżej poziomu holu (obecnie znajduje się tam bufet szkolny).
Pręty balustrady ozdobione są motywem rozwiniętych kwiatów pięciopłatkowej dzikiej róży, z których każdy posiada dwa lekko wygięte liście. W dolnej części balustrady, między dwoma poziomymi prętami, umieszczone są w regularnych odstępach metalowe kulki.
Następnie przechodzimy do centralnego holu znajdującego się na parterze. Aby do niego wejść, należy pokonać szerokie trzynastostopniowe schody, których szerokość odpowiada szerokości centralnej części fasady budynku.
Po obu stronach schodów znajdują się po trzy pilastry, a między każdą parą pilastrów – po dwie ostrołukowo zwieńczone blendy. Blendy w dolnej części ścian, mniej więcej w połowie ich wysokości, łączą się parami we wspólną konsolę. Schody wyposażone są po bokach w dwie drewniane poręcze, zamocowane do ścian. Spoczywają one na ozdobnych metalowych wspornikach, stanowiących kompozycję wygiętych prętów i motywów roślinnych.
Po pokonaniu schodów wchodzimy do centralnego holu. Jest on oświetlony dużym, trójdzielnym oknem umieszczonym dokładnie naprzeciw drzwi wejściowych. Po lewej i prawej stronie holu znajdują się jednakowe, duże, dwuskrzydłowe, przeszklone drzwi. Nad nimi umieszczone są ostrołukowe naświetla. Drzwi te prowadzą do skrzydeł budynku: lewe do lewego skrzydła, prawe do prawego.
Klatki schodowe
W budynku znajdują się cztery klatki schodowe: dwie centralne, usytuowane przy holu głównym, oraz dwie boczne, znajdujące się na końcach skrzydeł budynku. Wszystkie klatki schodowe od strony zewnętrznej posiadają metalowe balustrady z drewnianymi poręczami, których ornamentyka jest taka sama jak w balustradzie w dolnym holu. Niestety, wiele elementów zdobniczych, zwłaszcza motywów liści róży, zostało uszkodzonych i brakuje ich fragmentów.
Ściany między półpiętrami zdobią ostrołukowo zwieńczone blendy – po sześć na każdej ścianie. Blendy sięgają od połowy wysokości ściany do sufitu.
Korytarze
Schody z parteru w dół prowadzą do podpiwniczenia, w którym mieszczą się pomieszczenia gospodarcze, przede wszystkim szatnia dla uczniów. Przed 1945 r. znajdowały się tam m.in. kuźnia, w której uczniowie uczyli się kowalstwa, oraz inne pracownie zajęć praktycznych.
Schody z drugiego piętra prowadzą na poddasze i taras wieży, gdzie przed 1945 r. mieściło się szkolne obserwatorium astronomiczne. Na parterze oraz na obu piętrach, pomiędzy klatkami schodowymi centralnymi i bocznymi, biegną długie korytarze szkolne. Każdy z nich zaczyna się przy klatce centralnej i kończy przy klatce bocznej.
Korytarze, pod względem architektury i detalu, stanowią lustrzane odbicie w obu skrzydłach budynku. Ściany korytarzy charakteryzują się pilastrami (od sześciu do ośmiu), na których wspierają się ostrołukowe arkady, tworzące efekt głębokiej perspektywy. W narożach ścian znajdują się wmurowane metalowe taśmy ozdobione tłoczonymi motywami palmet. Pełniły one funkcję ochrony ścian przed uszkodzeniami.
Mniej więcej w połowie długości korytarza, po stronie od ulicy, znajduje się żeliwna umywalka w kształcie muszli z kranem, nad którym widnieje twarz wodnej nimfy.
Światło do korytarzy wpada przez trzy wysokie okna gotyckie, umieszczone wysoko nad podłogą, na początku korytarza od strony dziedzińca. Pod oknami znajdują się kaloryfery, obecnie obudowane drewnianymi osłonami.
Z korytarzy do sal lekcyjnych, gabinetów przedmiotowych i pomieszczeń administracyjnych prowadzą jednoskrzydłowe drzwi z oszklonymi, ostrołukowymi nadświetlami. Obramowanie drzwi tworzą dwa drewniane pilastry. Skrzydła drzwi podzielone są na sześć kasetonów – w dwóch pionowych rzędach po trzy. Dolne kasetony są najmniejsze, a górne – największe.
AULA
Z holu I piętra przechodzimy do najpiękniejszej sali w szkole – auli. Prowadzą do niej troje drzwi: główne oraz dwoje bocznych. Główne drzwi znajdują się vis-à-vis szerokiego gotyckiego okna, zwieńczonego ostrołukiem. Są one szerokie, dwuskrzydłowe, a każde skrzydło posiada sześć płycin – w dwóch pionowych rzędach po trzy.
Na dwóch środkowych płycinach w każdym skrzydle widoczne są reliefy przedstawiające gryfy – po jednym w każdej płycinie. Na dolnych płycinach również znajdują się reliefy, ukazujące zwoje dawnych ksiąg. W starożytności księgi miały formę zwojów, których początek i koniec przymocowany był do drążków. Czytanie polegało na przewijaniu zwoju z jednego drążka na drugi.
Środkowa pionowa listwa drzwi, mniej więcej w połowie wysokości, ozdobiona jest motywem czterolistnej koniczyny.
Boczne drzwi mają znacznie skromniejszy wystrój. Są jednoskrzydłowe i składają się z dwóch płycin (górnej i dolnej), rozdzielonych wąską listwą. Ich dekorację stanowią jedynie reliefy przedstawiające zwoje ksiąg umieszczone na dolnej płycinie. Drzwi obramowane są drewnianymi pilastrami, na których – na wysokości poziomej listwy – widoczny jest motyw czterolistnej koniczyny.
Wchodzimy do auli przez główne drzwi. Pomieszczenie stanowi przykład harmonijnie zaprojektowanego wnętrza. Należy pamiętać, że sala, którą obecnie zajmuje aula, pierwotnie była przeznaczona na szkolną kaplicę i do 1945 r. pełniła tę funkcję. To przeznaczenie wpływa na jej reprezentacyjny, uroczysty charakter. Powierzchnia sali wynosi 242 m².
Strop stanowi przykład belkowej konstrukcji opartej na układzie ośmiobocznym. Na szczególną uwagę zasługują dekoracyjne konsole podtrzymujące masywne belki (podciągi).
Ze stropu zwisają na łańcuchach trzy oryginalne, duże, żeliwne żyrandole o ażurowej konstrukcji. Każdy z nich tworzy pierścień, którego dekorację stanowią trójlistne koniczyny oddzielone ażurowymi liśćmi. Górną krawędź pierścienia zdobią rozmieszczone regularnie kwiaty czteropłatkowej róży. Całość utrzymana jest w kolorze czarnym, natomiast trójlistne koniczyny wyróżniają się barwą czerwono-złotą. Kompozycja tych elementów stanowi efektowne dopełnienie wnętrza auli.
Wszystkie elementy wystroju i detale architektoniczne auli są oryginalne i zabytkowe. Boazeria, drzwi, belki z konsolami, portal oraz elementy konstrukcyjne wykonane są z ciemnobrązowego drewna, natomiast żyrandole i osłony wywietrzników – z metalu w kolorze czarnym. Ściany i strop są białe.
Światło wpadające przez siedem ostrołucznych okien nadaje wnętrzu dzięki tej kompozycji kolorystycznej wyjątkowo stylowy, uroczysty i podniosły charakter.
Na ścianie przeciwległej do wejścia znajduje się siedem wysokich, gotyckich okien typu biforium. Ich ostrołuczne zwieńczenia tworzą zbiegające się laskowania obramowujące otwory okienne. Każde okno, tuż pod ostrołukiem, posiada oszkloną rozetę. Układ tych okien powtórzony jest na ścianie przeciwległej (z drzwiami) w formie blend.
Ściany auli pokryte są niską, ciemnobrązową boazerią z drewnianym gzymsem, ozdobionym na całej długości fryzem z liści akantu.
Przy prawej ścianie (stojąc tyłem do drzwi) znajduje się podium sceniczne. W czasach, gdy aula pełniła funkcję kaplicy, znajdowały się tam organy. Jeszcze we wczesnych latach powojennych ich fragmenty znajdowały się w piwnicach szkoły, jednak z czasem uległy zniszczeniu lub zaginęły.
Fresk
Na lewej ścianie, ponad boazerią, możemy zauważyć dużą, zajmującą całą ścianę, łukowo przesklepioną blendę. Wypełnia ją malowidło przedstawiające wodowanie okrętu wojennego – scenę związaną z dawną tradycją stoczniową miasta.
Przedstawione wydarzenie odnosi się do konkretnej uroczystości: 27 maja 1904 roku, w stoczni Ferdynanda Schichaua, odbyło się wodowanie pancernika „Lothringen”. W ceremonii uczestniczyła para cesarska – Wilhelm II oraz Augusta Wiktoria – co znalazło odzwierciedlenie również w kompozycji fresku.
Centralnym elementem malowidła jest sunący ku wodzie okręt, otoczony konstrukcjami stoczniowymi i rusztowaniami. W dolnej części sceny widoczny jest tłum zgromadzonych ludzi – uczniów, studentów, żołnierzy i urzędników – nadający wydarzeniu uroczysty charakter. Wśród nich dostrzec można także grono pedagogiczne szkoły, ukazane w lewym fragmencie kompozycji.
Autorem malowidła był Karl Ziegler, profesor Berlińskiej Akademii Sztuk Pięknych. Obraz, o powierzchni około 35 m², powstał głównie jako dzieło o charakterze reprezentacyjnym i propagandowym.
Malowidło utrzymane jest w stonowanej kolorystyce, z przewagą błękitów i szarości, przełamanych czerwienią kadłuba statku. Warto zaznaczyć, że pierwotnie przedstawiony okręt nie posiadał polskich oznaczeń – zostały one dodane dopiero po II wojnie światowej, kiedy przemalowano fragmenty kompozycji, wprowadzając polskie barwy oraz elementy takie jak flagi i orzeł bez korony.
Fresk wpisany jest w architekturę wnętrza – jego łukowe zamknięcie odpowiada formie blendy, dzięki czemu stanowi integralny element wystroju auli. Po wojnie obraz przetrwał, jednak prawdopodobnie w latach 50. został wielokrotnie zamalowany farbami klejowymi. W latach 60. dodatkowo zasłonięto go płytą z gipsową płaskorzeźbą przedstawiającą Mikołaja Kopernika. Pierwsze odkrywki konserwatorskie wykonano w 2002 roku, a ostateczne odsłonięcie malowidła nastąpiło w latach 2015–2016, przywracając mu miejsce w przestrzeni auli i w historii szkoły.
Drzwi
Zakończmy na drzwiach głównych, centralnych, znajdujących się dokładnie na środku ściany. Drzwi główne obramowane są pięknym, okazałym portalem wejściowym z drewnianym, trójkątnym szczytem w stylu gotyckim. Zarówno portal, jak i same drzwi utrzymane są w kolorze ciemnobrązowym, co dobrze koresponduje z barwą boazerii oraz pozostałych elementów wystroju sali.
Nad drzwiami widoczny jest szeroki gzyms, a bezpośrednio nad nim ozdobny fryz z motywem herbów miast Pomorza Gdańskiego. W fryzie znajduje się osiem herbów, ustawionych jeden obok drugiego. Od lewej strony są to herby: Elbląga, Helu, Malborka, Kwidzyna, Tczewa, Wałcza, Torunia i Grudziądza.
Niezwykły jest fakt umieszczenia wśród nich herbu Helu, ponieważ w czasie budowy szkoły Hel nie posiadał praw miejskich – utracił je pod koniec XIX w., a odzyskał dopiero w 1964 r. Nie jest jasne, jakie intencje kierowały twórcami fryzu przy jego umieszczeniu.
Opisany fryz stanowi podstawę trójkątnej części szczytu. Po bokach szczytu rozmieszczone są naprzemiennie wąskie wieżyczki – obeliski oraz kwiatony. Podstawę każdego kwiatonu stanowi pole z umieszczoną na środku czterolistną koniczyną.
W centralnej części szczytnicy znajduje się metaloplastyka przedstawiająca św. Jerzego w zbroi, na koniu, walczącego ze smokiem.
Nad tą kompozycją umieszczono herb Gdańska – dwa krzyże równoramienne zwieńczone koroną. Po bokach sceny ze św. Jerzym znajdują się dwa kolejne herby. Herb po lewej przedstawia orła w koronie z tarczą na piersi – jest to herb rodu Hohenzollernów. Herb po prawej przedstawia orła z koroną na szyi oraz ludzką ręką trzymającą miecz nad głową – jest to herb Prus Królewskich.
Boczne drzwi prowadzące z auli do holu u góry zakończone są jedynie gzymsem z trzynastoma prostokątnymi ząbkami, przypominającymi krenelaż murów obronnych. Krenelaż występuje nad drzwiami tylko od strony auli. Nad każdym z bocznych drzwi znajdują się okrągłe, ozdobne rozety metalowe, maskujące otwory wentylacyjne. W rozetach zastosowano motyw trójdzielnych liści.
SŁOWNIK
Symbole
Patronaty
BIBLIOGRAFIA
Tekst na podstawie opisu architektury i symboliki detalu dekoracyjnego budynku autorstwa Lucylli Pisarskiej (przy współpracy Barbary Tryfon i Marii Borkowskiej-Flisek) z publikacji: Gdańska Jedynka. 50 lat I Liceum Ogólnokształcącego w Gdańsku (1945–1995), Gdańsk 1995.
Bibliografia owego tekstu:
Cieślak E., Biernat C.: Dzieje Gdańska, Gdańsk 1969.
Domańska H.: Śladami gdańskich zabytków, Gdańsk 1987.
Kopaliński W.: Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1991.
Kopaliński W.: Słownik symboli, Warszawa 1990.
Leksykon symboli, Warszawa 1992.
Sójka J.: O koncepcji form symbolicznych, Warszawa 1998.
Wątki kulturowe i symboliczne w architekturze, Wrocław 1980.
Roggenhausen P.: Geschichte der Oberrealschule r. 1904–1936.
Simson P.: Geschichte der Schule zu St. Petri et Pauli.
Lorens P.: Historia budynku szkoły, rękopis.
Informacje o fresku pozyskane z artykułu Przemalowane i rozstrzelane. Obraz i malowidło z Gdańska [online], trojmiasto.pl, 7 marca 2013 [dostęp 2026-05-21] (pol.)
Redakcja: Igor Chomiak oraz mgr Jolanta Manthey.